هایکو، جاودانگی لحظه‌های ناب در یک نفس

هایکو شعری است که لحظه‌ای ناب را در چند کلمه تسخیر می‌کند. این کوتاه‌ترین قالب شعری جهان در لحظه خواننده را با خود همراه می‌کند و در تخیل او تصویری بدیع و پویا به درازای هزاران کلمه می‌نگارد. خاستگاه هایکو ژاپن و اعتلای این شعر مدیون شاعر قرن هفدهمی ماتسوئو باشو است. شاعران هایکو بیشتر درمورد طبیعت می‌سرایند، از فصل‌ها و رنگ‌ها و صداها در طبیعت. از معروفترینِ هایکوها، برکه کهن سروده ماتسوئو باشو است:

بــــركه كهــــن

جهيدن غـــوكــــي

آواي آب

درآمدی بر این مطلب

همیشه افسوس می‌خورم که چرا خیلی دیر به ارزش‌های قالبی شعری هایکو پی بردم. سال‌های ابتدایی دانشگاه هنگامی که خود را در لوای ادیبی جوان می‌دیدم هایکو را مطالعه کردم و رسوخ معنای آن را در روان خود احساس کردم. بسان کسی که مفهومی نو کشف کرده باشد از کشف شهود هایکو برای خود هیجان زده بودم. هایکو شعری است که می‌توان در یک نفس خواند و ساعت‌ها از درک مفهوم شعر در آن یک نفسِ مفرح سرخوش بود.

ساختار و محتوای هایکو

ساختار هایکو ساده است سه سطر که هر سطر به‌ ترتیب ۵ و ۷ و ۵ هجا دارد. البته اروپائیان به این ساختار وفادار نبودند و هایکو‌هایی با هجاهای متفاوت سروده‌اند. به‌طور کلی می‌توان گفت شاعران معاصر هایکو در ساختار شکنی آن برای غنی کردن اثر هنری شعر جسورتر هستند. معمولا در هایکو از فصل‌ها نام برده می‌شود و اگر هم نامی برده نشود از نشانه‌های آن فصل‌ها که به آن کی‌گو میگویند استفاده می‌شود. نشانه‌های هر فصل فهرستی از کلمات است مثلا برای بهار غوک، فاخته، و شکوفه گیلاس است برای تابستان داروَگ، برای پاییز خرمالو، و برای زمستان برف است. در هایکو شاعر مایل است مکثی ایجاد کند تا خواننده بتواند بر فضای شعر تأملی داشته‌باشد. این مکث را کلمات کیره‌جی انجام می‌دهند و در پایان یکی از سه سطر شعر نمایان می‌شوند. کیره‌جی میتواند هر کلمه‌ی متناسب با فضای شعر باشد. 

مفاهیم در هایکو

هایکو در قالب کلام، لحظه‌ای را به استیلای خود درمیاورد و اندیشه شاعر را بیان میکند. کلامی بدون وصف جزئیات یا ستایش، اما با نگاهی ژرف به احساسات انسانی. بخشی از پویایی تصاویر در هایکو مدیون همین توجه به احساسات انسانی است همین است که روح خواننده را لمس میکند و او را مخیر به تعبیری ممتد از تصویر با مبانی احساسی خود میکند. شاعر ایرانی نظامی گنجوی می‌گوید: کم گوی و گزیده گوی چون در، تا ز اندک تو جهان شود پر. به‌راستی هایکو با گزیده گویی، جهان تصور ما را اغنا می‌کند. با ساختار کوتاه، گزیده گویی شاعر، و همراهی آنی خواننده، هایکو مجالی است برای ایجاد انقلابی درونی. بارها خواندن یک هایکو و پروراندن ذهن، بینشی غایی به ما خواهد بخشید که ثمره‌ی همان انقلاب درونی است. 

تاثیر آئین ذن در هایکو

در شعر هایکو رخنه آئین ذن مشهود است و آن به‌دلیل تعدد شاعران هایکو معتقد به آئین ذن است. آئین ذن در واقع روشی است برای آزادی از قید و بندهای مادی و هایکو شاید بهترین قالب و اوج اعتلای شعر برای نشان دادن این رهایی باشد. وارد کردن مفاهیم ذن به هایکو توسط باشو این سبک شعری را به منتهای زیبایی رساند و این شعر نقطه عطفی برای این سبک شعری است. آئین ذن را هم‌پایه فرهنگ ژاپن دانسته‌اند و هایکوی تاثیر پذیرفته از ذن بازتاب افکار و رفتارهای مردمان آن بوم است، ژاپنی‌ها مردمانی مختصرگوی هستند و از استدلال خودداری می‌کنند و آرایه پردازی در بیان واقعیتِ محیط و طبیعت را نمی‌پسندند.

سرایش هایکو توسط شاعران

نویسندگان و شاعران بسیاری به این مطلب اذعان داشته‌اند که هایکو سرایی برای شعرای بی‌تجربه امری مُیَسر می‌نماید شاید به دلیل آنکه آنان هایکو را تنها یک تصویر واقع‌گرایانه از طبیعت می‌پندارند و به ارتباط آن با مسائل عرفانی و الهیات بی‌توجه‌اند. توصیه شده برای نوشتن هایکو از موضوعات تکراری پرهیز شود و تجربیات تخیلی در آن به‌کار گرفته نشود. هایکو زمانی زیبا خواهد شد که وصف احساسات واقعی تلقی شده از قرار گیری در محیط واقعی و توجه به موارد نه‌چندان مهم در آن گنجانده شود. مثلا توجه به آب باریکه‌ای که در کنار برکه ای زیبا قرار دارد و کمتر به چشم می‌آید می‌تواند بر زیبایی هایکو بی‌افزاید.

بسیاری هایکو ها به زیبایی در فارسی ترجمه شده اند تعدادی از این هایکو ها را در انتها درج میکنم.


بعد از ظهر پاییزی

همسایه ام چگونه می گذراند ؟

نمی دانم

(باشو)



از رودخانه ی تابستانی می گذرم

با لذت

صندل هایم در دست

(بوسون)


می اندیشم

این آخرين سال من است!

ميخورم اين خرمالو را

(ماساوكا شيكي)



در نسیم بهاری

پیپ روشن می کند

مرد محترم قایقران

(باشو)


/ 0 نظر / 107 بازدید